Weblog Zorg en Welzijn

Bij een voorwaardelijke machtiging kan een psychiatrische patiënt gedwongen opname in een GGZ-instelling voorkomen door zich te houden aan bepaalde voorwaarden. De criteria voor een voorwaardelijke machtiging zijn dan ook iets anders dan bij een gewone rechterlijke machtiging: voor het afgeven van een RM moet het duidelijk zijn dat het gevaar dat de patiënt veroorzaakt, niet kan worden afgewend buiten het psychiatrisch ziekenhuis. Daarentegen is het feit dat het gevaar wél kan worden afgewend buiten het ziekenhuis, juist het uitgangspunt van de voorwaardelijke machtiging, met dien verstande dat het gevaar alleen kan worden afgewend als de patiënt zich aan bepaalde regels houdt. De reden dat de machtiging wordt ingesteld, is om de patiënt een stok achter de deur te geven: hij kan voorkomen dat hij gedwongen opgenomen wordt, maar dan moet hij zich wel aan bepaalde afspraken houden.

De voorwaarden waar de patiënt zich aan moet houden, worden in het algemeen vastgelegd in het behandelplan. Dit behandelplan moet door de patiënt ondertekend zijn – immers, dwangbehandeling buiten het ziekenhuis is niet mogelijk. De rechter zal dus alleen een voorwaardelijke machtiging afgeven, als blijkt dat de patiënt met de voorwaarden instemt – anders kan de behandelaar beter een gewone RM aanvragen. Voorwaarden die kunnen worden vastgelegd in het behandelplan zijn bijvoorbeeld het innemen van medicatie, het deelnemen aan therapie, contact houden met de behandelaar, afzien van drugsgebruik of het vermijden van bepaalde voor de patiënt risicovolle plaatsen. Bij het vaststellen van voorwaarden moet wel worden nagegaan of de vrijheidsbeperking die deze voorwaarden opleggen, acceptabel is gezien het gevaar dat de patiënt zou veroorzaken als hij zich niet aan de voorwaarden hield. Voorwaarden mogen uiteraard nooit zaken beperken zoals de vrijheid van godsdienst.

Houdt de patiënt zich niet aan de voorwaarden en/of veroorzaakt hij gevaar, dan wordt de voorwaardelijke machtiging omgezet in een gewone RM en wordt de patiënt dus opgenomen. Indien absoluut noodzakelijk kan hij dan onder dwang behandeld worden. Overigens gelden, ook als de patiënt zelf opgenomen wil worden, de regels voor een gedwongen opname.

Een voorwaardelijke machtiging werkt iets anders dan de zogenaamde “paraplumachtiging” die uit jurisprudentie is ontstaan toen de voorwaardelijke machtiging nog niet bestond. Bij een paraplumachtiging wordt een patiënt opgenomen middels een gewone RM en vervolgens vrijwel direct met voorwaardelijk ontslag gestuurd. Onder de “paraplu” van de RM kan de patiënt weer gedwongen worden opgenomen als hij zich niet aan de voorwaarden houdt, zonder dat eerst weer de hele procedure voor een RM moet worden afgewerkt. Het belangrijkste verschil tussen de voorwaardelijke machtiging en de paraplumachtiging is echter dat de patiënt met een voorwaardelijke machtiging, in moet stemmen met de voorwaarden. Dit was niet het geval met de paraplumachtiging, omdat een patiënt niet ingestemd hoeft te hebben met de voorwaarden voor een voorwaardelijk ontslag. Daarnaast is iemand met een paraplumachtiging, ofschoon zeer kortdurend, opgenomen geweest voordat hij met voorwaardelijk ontslag ging, terwijl iemand met een voorwaardelijke machtiging in de samenleving kan blijven zolang hij zich aan de voorwaarden houdt en geen gevaar veroorzaakt.

Een rechterlijke machtiging (RM) is de verzamelnaam voro de voorlopige machtiging, de machtiging tot voortgezet verblijf en de rechterlijke machtiging op eigen verzoek. Met een RM kan een patiënt gedwongen worden opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis voor een langere periode, waarbij de voorlopige machtiging geldt voor zes maanden en de machtiging tot voortgezet verblijf steeds voor maximaal een jaar.

De criteria voor een rechterlijke machtiging zijn globaal hetzelfde als die voor een IBS. Het verschil is echter dat men een IBS ook mag afgeven als nog niet zeker is dat een persoon een geestesstoornis heeft, maar hiervoor wel een ernstig vermoeden bestaat. Daarentegen moet het gevaar bij een IBS wel zo dringend zijn dat de procedure voor een RM of observatiemachtiging (machtiging waarbij een patiënt, die ervan verdacht wordt een geestesstoornis te hebben, tot maximaal drie weken ter observatie wordt opgenomen), niet kan worden afgewacht. De procedure voor een RM kost namelijk wel aanzienlijk meer tijd dan die voor een IBS:

• Eerst wordt een verzoek ingediend bij de officier van justitie. Dit kan gedaan worden door de behandelaar (bv. bij aanvragen van een RM na een IBS) of anders door de partner, ouders, andere meerderjarige bloedverwanten in de rechte lijn of zijlijn tot en met de tweede graad, de voogd, curator of mentor.
  
• Er moet een geneeskundige verklaring worden bijgevoegd met het verzoek. Deze moet zijn opgemaakt door een bij voorkeur onafhankelijk psychiater en ten hoogste vijf dagen voor het indienen van het verzoek zijn ondertekend.
  
• De officier van justitie stelt vervolgens een vordering tot verlenen van een RM in bij de rechter, tenzij het verzoek kennelijk ongegrond is of er minder dan één jaar is verstreken sinds de afwijzing van een eerdere vordering en er niet blijkt van nieuwe feiten.
  
• De rechter hoort de patiënt en indien nodig deskundigen of andere betrokkenen. De behandelaar en de psychiater die de geneeskundige verklarign heeft opgesteld, moeten bereikbaar zijn voor inlichtingen.
  
• Als de rechter uitspraak heeft gedaan, moet de patiënt binnen twee weken worden opgenomen. De behandelaar maakt hierover afspraken met het psychiatrisch ziekenhuis.
  

Een inbewaringstelling (IBS) is een ordemaatregel om psychiatrische patiënten in noodsituaties snel gedwongen te laten opnemen in het ziekenhuis. Als een persoon met een (vermoedelijke) geestelijke stoornis (psychiatrische ziekte, verstandelijke handicap of dementie) een acuut (dreigend) gevaar voor zichzelf of anderen vormt, waarbij het dus niet mogelijk is om de procedure voor een rechterlijke machtiging af te wachten, kan men de burgemeester (of een verantwoordelijk wethouder) verzoeken een IBS af te geven. In theorie kan iedereen dit verzoek doen, maar in de praktijk zal het gaan om de dienstdoende arts van de crisisdienst of soms de politie.

Voordat het verzoek tot afgeven van de IBS wordt gedaan, moet een (niet-behandelend) arts of psychiater een geneeskundige verklaring opstellen, waarin hij de geestelijke toestand en het hierdoor dreigende gevaar beoordeelt. Dit doet hij bij voorkeur op basis van onderzoek dat hij bij de patiënt heeft verricht. Maar als onderzoek van de patiënt niet mogelijk is, bijvoorbeeld omdat hij zich in zijn woning verschanst en weigert de arts binnen te laten, kan de arts de verklaring ook baseren op informatie van anderen. De geneeskundige verklaring moet worden meegestuurd met het verzoek om een IBS.

Als de burgemeester de IBS afgeeft, kan de patiënt worden opgenomen in het psychiatrisch ziekenhuis. Dit moet binnen 24 uur gebeuren. Ziekenhuizen hebben een opnameverplichting; desnoods kunnen ze door de officier van justitie gedwongen worden de patiënt op te nemen of elders een plaats te regelen. Een patiënt heeft recht op bijstand door een advocaat zodra de IBS is afgegeven, maar de burgemeester hoeft niet op de advocaat te wachten voordat hij de IBS oplegt.

De burgemeester stuurt de beschikking uiterlijk de volgende werkdag naar de officier van justitie, die vervolgens weer binnen één werkdag bij de rechter een verzoek indient tot verlenging van de IBS. De rechter ziet dan binnen drie werkdagen de patiënt (dit is dus uiterlijk vijf werkdagen na de opname in het ziekenhuis). De behandelaar en psychiater moeten bereikbaar zijn om indien gewenst extra informatie aan de rechter te verstrekken. Nadat de rechter heeft beoordeeld of inderdaad aan de criteria voor een IBS is voldaan, doet hij uitspraak en wordt dus eventueel de IBS verlengd. Dit gebeurt met een periode van drie weken. In uitzonderlijke gevallen kan de IBS daarna nog eens met drie weken worden verlengd.