Toevallig vond ik bij het opruimen van mijn kamer in het ziekenhuis een audio-cd van een leerboek woonbegeleiding (deelkwalificatie WZ 410) van de SPW-opleiding. Niet dat ik die opleiding ooit gevolgd heb, maar blijkbaar heb ik het boek besteld uit interesse. In het boek wordt vreselijk de nadruk gelegd op het stimuleren van de zelfredzaamheid en zelfstandigheid van cliënten. Vroeger was dit niet zo: tot in de jaren zeventig verbleven cliënten in inrichtingen, waar alles voor ze werd bepaald. Dat was een slechte filosofie, en dus is men er gelukkig van afgestapt. Maar we zijn weer doorgeschoten naar de andere kant: nu ineens moeten we allemaal zelfstandig en zelfredzaam zijn – never mind dat niemand, ook geen “gezonde” mensen, dat is.
Let wel, ik heb er niets tegen dat mensen streven naar zoveel mogelijk zelfstandigheid. Ik heb zelf twee jaar in revalidatie en training gezeten om dit te bereiken. Ik ben ook blij met de vaardigheden die ik heb geleerd: toen ik nog op mijn hok woonde, was ik blij toen ik eindelijk twee keer per week kon koken, zodat ik van de smakeloze kant-en-klaarmaaltijden was verlost (ik kookte net zoveel dat ik er voor de rest van de week genoeg aan had). Ik ben ook blij dat ik een aantal schoonmaakwerkzaamheden zelfstandig kan uitvoeren, want ik kan niet wachten tot mijn moeder één keer in het halfjaar langskomt. En nu ben ik blij dat ik niet van de taxiservice of het gebrek daaraan van Valys (bijnaam: Verlies) afhankelijk ben om naar mijn vriend of familie te gaan, omdat ik zelfstandig met de trein in het hele land kan komen. Maar zelfstandigheid – dat wil zeggen, de zelfstandigheid waar woonbegeleiders hun carrière van maken om mij in te trainen – is voor mij helemaal geen doel op zichzelf. Ik walg van de opmerking die mijn zus ooit maakte, toen ik besloten had met iemand mee te rijden naar een afspraak op de universiteit, dat ik eigenlijk de trein moest nemen vanuit Apeldoorn naar Nijmegen, “omdat ik het kon”.
Ik kan me de logica enigszins voorstellen. Immers, als zelfstandigheid voor mij geen doel op zichzelf is, zou ik niet ongelooflijk lui worden als de service van Valys beter werd, de kant-en-klaarmaaltijden lekkerder en mijn moeder iedere week langs zou komen om mijn huis te schrobben? Maar dit is hypothetical speak en bovendien gaat die logica ervanuit dat er maar één instrumentele reden is om zelf met het openbaar vervoer te reizen, te koken en je huis schoon te maken. Ik kan bij elk van deze taken nog een heleboel andere redenen verzinnen, die voordat ik een jongen wordt nog niet zijn opgelost. Allemaal instrumentele redenen of extrinsieke motivatoren, maar ik ken ontzettend weinig niet-gehandicapte mensen die voor de lol hun huis staan te boenen – en trouwens, ik reis wel voor de lol met bussen. En waar zelfstandigheid wel een doel op zichzelf lijkt – bijvoorbeeld bij pubers die dolgraag uit huis willen -, is het dat meestal ook niet. Ik geef eerlijk toe dat ik uit huis wilde omdat ik naar Nijmegen wilde om te studeren en omdat ik niet meer bij mijn ouders wilde wonen, en dat zijn hele normale, doch extrinsieke, motivatoren.
Voor mij is zelfstandigheid een belangrijke waarde – ik heb er twee jaar voor getraind en dat was mijn eigen keuze -, maar het is zeker niet de belangrijkste waarde. Ik gebruik mijn vaardigheden om op een zo prettig en efficiënt mogelijke manier deel te nemen in de maatschappij. Daarbij ga ik uit van een aantal vaststaande zaken, zoals het feit dat ik een aantal taken prima zelf kan uitvoeren en een aantal taken als het moet ook wel zou kunnen, mijn familie en vrienden allemaal in andere steden wonen en ze bovendien niet mijn hulphondjes maar mijn familie c.q. vrienden zijn en dat professionele dienstverleners en services niet altijd betrouwbaar, vriendelijk of goedkoop zijn. Ik ben vrij pragmatisch wat betreft het benutten van mijn zelfstandigheidsvaardigheden, al moet ik met zo’n opmerking op dit moment een beetje uitkijken. Voor ik het weet, verwijt mijn familie of een ex-hulpverlener me dat ik lui ben of mijn handicaps als een excuus gebruik om niet zelfstandig te hoeven zijn. Laat ik dan maar meteen erbij vermelden dat ik niet zeg dat mijn huidige toestand qua zelfstandigheid voor mij ideaal is – dat is niet zo. Het enige wat ik ermee wil zeggen, is dat “omdat ik het kan” voor mij geen argument is. Ik kies ervoor om met de trein naar mijn vriend te gaan omdat het hondered keer efficiënter is dan gebruik te maken van Valys (ik heb trouwens geen Valys-pas, maar al had ik er één). Aan de andere kant kies ik er ook voor om met de (dure) taxi naar het station te gaan als ik mijn vriend bezoek, omdat dit in het weekend efficiënter is dan de bus.
Ik heb anderhalf jaar in een trainingshuis gewoond, waar zelfstandigheid een doel op zichzelf was. Vervolgens vertrok ik naar Nijmegen om zelfstandig te wonen – want dat kon ik wel aan volgens mij begeleiders en bovendien kon het niet anders, zei men -, en raakte binnen drie maanden mijn zelfstandigheid kwijt. Niet omdat ik spontaan de vaardigheden niet meer had – oké, ik heb nooit geleerd wat het meest efficiënte systeem is om mijn hok te stofzuigen, maar mijn stofzuiger kan ik prima bedienen -, maar omdat allees me boven eht hoofd groeide en op me af kwam. Ja, ontzettend leuk dat mijn zelfstandigheid zo gestimuleerd was. Vooral omdat ik er op lange termijn zo vreselijk veel aan heb gehad, maar niet heus.
Ik begrijp natuurlijk het nut van activering wel. Het is vreselijk om jarenlang te moeten wegkwijnen in inrichtingen, zoals cliënten met blijvende handicaps of aandoeningen dat vroeger deden. “Normale” deelname aan de samenleving kan daarbij juist een verrijkende en prettige ervaring zijn. Zo ben ik blij met mijn – overigens zeer nieuwe, ik kon dit niet toen ik nog op het trainingshuis woonde – vaardigheid om met de trein mijn vriend te bezoeken. Ik ben ook blij (nou ja, niet altijd, maar wie wel?) met de huishoudelijke taken die ik op de afdeling kan uitvoeren, en tot op zekere hoogte verrijkte de woontraining me – toen die me nog niet overweldigde. Maar activering en stimulering puur omdat de huidige zorgfilosofie het dicteert, is waanzin.
