In veel situaties wordt de term “gedragsgestoord” veel ruimer gebruikt dan hoe het begrip feitelijk is bedoeld. Ik ben af en toe acitef op een forum, ConductDisorders.com, maar zou er nooit zijn gekomen als er alleen ouders van kinderen met deze zeer ernstige gedragsstoornis kwamen. ADHD, bipolaire stoornissen beginnend in de kinderleeftijd, Asperger… niet echt Conduct Disorders of zo. Maar het wordt wel zo genoemd. Helaas niet alleen op internet: toen ik nog geen diagnose van mijn Asperger had (die was verloren gegaan toen ik naar Nijmegen verhuisde en moest opnieuw gedaan worden) en al wel opgenomen zat, en zelfs toen ik de herdiagnose al had, kreeg ik nog van veel verpleegkundigen opmerkingen in de trant van: “Jij hebt geen psychiatrische ziekte, jouw probleem is meer gedragsmatig.” En als ik dan zei dat ik niet simpelweg gedragsgestoord was, kreeg ik het weerwoord dat ook niemand had gezegd dat het simpel was. Wat is een gedragsstoornis echt?
In de DSM-IV staan gedragsstoornissen samen met ADHD in de categore aandachttekort- en gedragsstoornissen. Er zijn twee specifieke stoornissen, plus de “niet anderszins omschreven”(NAO) categorie. De specifieke stoornissen zijn:
- Oppositional Defiant Disorder (ODD, oftewel oppositioneel-opstandige gedragsstoornis), waarbij sprake is van vijandig, negativistisch en openlijk ongehoorzaam gedrag, maar waarbij geen geweld voorkomt. Kenmerken zijn bijvoorbeeld het met opzet ergeren van anderen, anderen de schuld geven van eigen fouten of wangedrag, weigeren zich aan regels van ouders/volwassenen te houden, en vaak boos of prikkelbaar zijn. Deze kenmerken moeten regelmatig voorkomen over een periode van tenminste zes maanden, en buitenproportioneel zijn voor de leeftijd of het ontwikkelignsniveau van het kind. De symptomen mogen niet uitsluitend voorkomen vanuit het beloop van een psychotische of stemmingsstoornis – hoewel stemmingsstoornissen wel vaak voorkomen bij kinderen met ODD.
- Conduct Disorder (CD, oftewel antisociale gedragsstoornis), waarbij sprake is van het geregeld schenden van de grondrechten van andere mensen of van belangrijke sociale regels. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om agressie tegenover mensen en dieren, wapengebruik, regelmatig vechten, liegen, stelen, spijbelen, van huis weglopen, brandstichting of vernieling. Tenminste drie kenmerken moeten in de afgelopen twaalf maanden aanwezig zijn geweest, in een zodanige mate dat dit nie tpast bij het ontwikkelingsniveau of de leeftijd van het kind. Deze stoornis komt zowel bij individuele kinderen voor als in groepsverband (dit laatste is minder ernstig). Als een persoon ouder is dan achttien, moet worden nagegaan of hij niet voldoet aan de criteria voor een antisociale persoonlijkheidsstoornis.
Mijn standaard verpleegkudnig etiket was lange tijd “boos en ontevreden” – van die kortzichtigheid werd ik boos en ontevreden, maarja. Een aantal kenmerken van de opstandige gedragsstoornis valt binnen deze categorie – gelukkig zijn het er precies drie – en he tis moeilijk weerlegbaar dat mijn gedrag aan deze kenmerken voldoet. Maar is het daarmee een gedragsstoornis? Niet letterlijk natuurlijk – je moet voor een etiket aan vier kenmerken voldoen -, maar figuurlijk? Zoals: ze zouden me wellicht het etiket disruptieve gedragsstoornis NAO kunnen opplakken. Terecht? I don’t think so.
De meeste stoornissen in de DSM-IV worden op basis van gedragskenmerken gedefinieerd. Asperger ook. Dit is precies de bedoeling van de DSM-IV: objectief meetbare definities van stoornissen geven. Maar zijn alle stoornissen daarmee gedragsstoornissen? In wezen wel, maar ze worden in de huidige psychiatrie en psychologie – die gelukkig van het puur behavioristische denkkader is afgestapt en overgegaan nar een gedeeltelijk cognitief en biologisch denkkader -, niet allemaal zo benoemd en behandeld. Een zelfs bij de gedragsstoornissen is in de bheandeling plaats voor een cognitieve aanpak, waarbij kinderen niet alleen gestraft of beloond worden, maar hen ook geleerd wordt over de gevolgen van hun gedrag en de gevoelens van anderen na te denken. Het blijkt immers dat veel kinderen met gedragsstoornissen moeite hebben met inlevingsvermogen (dit is geen gedragskenmerk maar eenc ognitief-sociale vaardigheid), en gedragsmodoficatie zal ze dit niet aanleren.
Als zelfs de officieel zo genoemde gedragsstoornissen niet puur met gedragsmodificatie te behandelen zijn, hoe moet je dan stellen dat een zeer complexe ontwikkelignsstoornis als Asperger of een ernstige stemmingsstoornis zoals een bipolaire stoornis, een gedragsstoornis is? Wellicht vertonen mensen met deze stoornissen problematisch gedrag – ik in ieder geval wel -, maar dat is niet hetzelfde. Soms wordt over kindern met ODD en CD gesuggereerd dat ze zich “zomaar” misdragen, en misschien is dat ook zo (ik twijfel eraan, maar ken geen mensen met deze stoornissen), maar het is meer dan een beetje kortzichtig om een dergelijke achtergrond te veronderstellen bij iemand met een complexere stoornis, overigens zelfs ls deze persoon daarnaast ook de diagnose van een gedragsstoornis heeft (wat regelmatig voorkomt, gedragsstoornissen komen zelden in hun eentje voor). Gedragsstoornissen zijn al niet simpel, maar iemand met probleemgedrag, is niet per definitie gedragsgestoord.
