Vaak rationaliseren hulpverleners het feit dat ze bijvoorbeeld tegen me schreeuwen, met de mededeling: “Dat is wat jouw gedrag bij mij oproept.” Een nog extremere reactie is: “Ik moest het wel doen, want je luisterde niet.” Ik kreeg dergelijke reacties vooral veel op het trainingshuis in Apeldoorn en krijg ze nauwelijsk van verpleegkundigen op de psychiatrische afdeling. Op zich begrijpelijk, gezien het feit dat verpleegkundigen in de psychiatrie behoren te kunnen omgaan met storend of agressief gedrag, en mijn woonbegeleiders van destijds hier mogelijk minder ervaring mee hadden. En toegegeven: meestal volgt deze reactie op een situatie waarin ik bijvoorbeeld schreeuw of met deuren smijt. Maar dan nog: je wilt toch zo graag duidelijk maken dat je cliënt zelf verantwoordelijkheid moet nemen voor zijn gedrag? Geef dan eerst het goede voorbeeld, zou ik zeggen.
Cliënten kunnen zich ongepast gedragen. Hulpverleners ook. Het simpele feit dat de cliënt een psychiatrische stoornis of gedragsprobleem heeft en jij als hulpverlener niet, wil niet zeggen dat agressief gedrag, zoals schreeuwen, voor jou meer gepast is dan voor de cliënt. Stel je immers voor dat de cliënt, elke keer dat hij bijvoorbeeld schreeuwt, de schuld bij een ander legt door te zeggen dat die ander dit gedrag bij hem opriep! Jij zou deze situatie van verantwoordelijkheid afschuiven, niet accepteren. Dus waarom doe je het zelf dan wel?
Ik vind dit zelf een moeilijk sociaal concept, maar ik begrijp dat er zoiets als “uitlokking” bestaat, en dat agressie meer geaccepteerd wordt als dit was uitgelokt. Je kunt dit aan de cliënt uitleggen, door te zeggen dat hij begon met schreeuwen en jij daarop reageert door terug te schreeuwen. Echter dit is geen manier om je eigen gedrag goed te praten, maar om de context uit te leggen: soms schreeuwen hulpverleners, ook al zeggen ze dat hun cliënt dat niet mag. Daarmee is de hulpverlener nog wel zelf verantwoordelijk voor dit gedrag, ook al was het uitgelokt. Iedereen is immers verantwoordelijk voor zijn eigen gedrag. In bepaalde situaties is het, voor “normale” mensen (en let erop dat de meeste cliënten niet tot deze doelgroep behoren!) begrijpelijk dat zij agressie tonen, omdat ze werden geconfronteerd met de agressie van een ander. Dat is niet hetzelfde als dat die ander de agressie opriep, alsof de persoon een robot is die wel agressief móet worden. Zo werkt het niet en het is ook buitengewoon verwarrend om op deze manier met cliënten, die vaak al een verminderd begrip van sociale regels hebben, te communiceren.
